Thứ Tư, 18 tháng 10, 2017

Thế Phong với những tiếng cười ngạo nghễ / Trần Thị Bông Giấy ( trích từ' Điệu múa cuối cùng của con thiên nga' / Văn Uyển San Jose 2005 (tập II )

Thế Phong với những tiếng cười  ngạo nghễ / TTBG
Văn Uyển xb, San Jose 2005 (tập II) 
bài 6 ( tiếp theo & hết)

                                           ĐIỆU MUÁ CUỐI CÙNG CỦA CON THIÊN NGA/ Trần Thị Bông Giấy  (tập 2)
                                                                                                       (Văn Uyển xuất bản, San Jose 2005.)



                            THẾ PHONG VỚI NHỮNG TIẾNG CƯỜI NGẠO NGHỄ
                                                             Trần Thị Bông Giấy



Tuy nhiên, với tất cả mọi lý do BGiấy đưa ra đều được Nguyễn Văn Hóa "hóa giải" bằng những " phủ dụ", đại loại:

          "Chính vì BGiấy một mình một cõi, không cần phải người bênh vực Giao Điểm mới hay đâu ,sau này chẳng có những người vào Giao Điểm, chỉ để đọc TTBG? ... Với trang Văn Nghệ dành riêng cho BGiấy trên web Giao Điểm, BGiấy có tự do tuyệt đối, có trí tuệ độc lập và ngời sáng để tự quyết định việc mình làm. " ( Thư email 24/ 9/ 2004.) 
                     
           "BGiấy nếu thấy thích, cứ viết theo ý mình; muốn đăng những bài nào theo ý mình cũng được; và, đừng bao giờ nghĩ mình là 'thành viên' hay người theo Giao Điểm -- điều đó không cần thiết. (...)  Nói tóm lại, BGiấy có một tự do tuyệt đối + tư cách độc lập của riêng mình, không cần phải cùng lập trường với Giao Điểm, hay với ai khác." (Thư email 15/9/ 2004.)
----
* (...) tác giả lược bỏ. (Bt chú thích.)

          "Lối viết rất dễ đi vào lòng người của BGiấy không phải ai cũng đạt được. Tôi thấy uổng cho một tài năng, nên ó bổn phận phải phô trương tài năng đó ra ngoài độc giả ... :.  :Tôi hứa sẽ dành riêng cho BGiấy một trang văn nghệ cá nhân, muốn đăng bài nào thì đăng, không hề có sự  kiểm duyệt  tuyệt đối với BGiấy đâu ." (Thư  Sept. 25/ 2004.)
     
              Sau , nhiều bận năn nỉ, BGiấy vẫn không nhận.  Cho đến một hôm anh ta thành thật: "Thú thật với BGiấy, (...).  Vì vậy tôi rất mệt.  Giá có BGiấy hợp tác, tôi đỡ mệt hơn trong phần bài vở. "

            Chính vì câu nói này mà BGiấy thấy tội nghiệp, nên nhận lời.  Tuy nhiên BGiấy có nói với anh ta:
           "Anh biết, ví như người đàn bà khi muốn tái giá, điều kiện tiên quyết họ tự đặt ra là: người đàn ông có thể bảo bọc vật chất cho con cái họ. Tôi cũng vậy. Trong đời sống, tôi không bao giờ nghĩ đến chuyện lập gia đình lần nữa; nhưng hợp tác với Giao Điểm, thì cũng cầm bằng như tôi và Giao Điểm đang'gá nghĩa văn chương'. Năm xưa, đi vào nghiệp viết; tôi chẳng hề được ai hỗ trợ 'lancer' cho mình, (ngay cả Trần Nghi Hoàng), và tôi cũng chẳng cần điều ấy. Nhưng ngày nay, nhận thấy con bé Âu Cơ có nhiều triển vọng văn chương; tôi là mẹ không nâng đỡ nó thì tôi có lỗi với nó.  Vì vậy, nếu bây giờ nhận'gá nghĩa văn chương' cùng Giao Điểm, chẳng qua là vì mục đích muốn nhờ diễn đàn Giao Điểm tạo cơ hội + điều kiện viết lách cho con tôi; tập cho nó cái trách nhiệm trên chữ nghĩa và thói quen sáng tác đều đặn.
         Quan điểm BGiấy rõ ràng như thế.  Đồng thời BGiấy cũng muốn mượn diễn đàn để đăng bài của anh em mình.
          Từ ấy, anh chàng tưởng rằng có quyền thân với BGiấy hơn, nên cứ rủ rê mời mọc đi uống
'café'; nhưng luôn luôn BGiấy từ chối.  (một điều cần phải cho anh biết là trước và sau; Nguyễn Văn Hóa vẫn "là một người ĐANG CÓ VỢ.!"   BGiấy thấy 'tội' vợ anh ta, nên không muốn tạo cho anh ta cơ hội mang tư tưởng mờ ám, buồn lòng bà.' )
           Khi ấy, Trần Mạnh Hảo đang muốn làm quen với anh ta, gửi bài cho Giao Điểm. NVHoá 'forward'  tất cả thư của TMHảo cho BGiấy đọc; và, nói thẳng ra là "tên này phách lối"; nên muốn mượn tay BGiấy để 'đáp lễ" Trần Mạnh Hảo. Ra cái điều như trong nước có Trần Mạnh Hảo tưởng mình 'ngon'; thì ở hải ngọai này, cũng có TTBG! 
          Thậm chí với danh mục những bài đăng trên 'list' Giao Điểm; cũng có sắp bài BGiấy nằm trên bài Trần Mạnh Hảo, như ngầm nói lên ý phô trương BGiấy; và, để cho độc giả so sánh dễ dàng 2 lối viết của 2 nhà văn!  (Những điều cỏn con này, NVHóa đều tâm sự  hết với BGiấy.) 

              [Một điều nữa cũng cần cho anh rõ là thời gian 3 tháng hợp tác [với] Giao Điểm,  BGiấy cứ bị NVHoa" xúi đánh" người này người nọ, "đánh tụi" Gió-o và chị em bà Lê Thị Huệ" , " đánh" ông Trần Nghi Hoàng +" bà vợ kênh kênh kiệu kiệu, ra cái điều 'nhà văn lớn'! ". ( lời NVHoá) của 'ổng'
 " đánh bà Phạm Thị Hoài với cái diễn đàn Talawas của' bả'  ", "đánh" ông Nguyễn Văn Trung, " đánh" ông Lê Hữu Mục... 'tùm lum tùm la' hết.
          Tất cả mọi đề nghị, BGiấy đều cười trừ, từ chối.  Không phải sợ ai hay sợ cái gì hết; nhưng BGiấy tự hỏi' tại sao không chính NVHoá " đánh", mà lại mượn tay BGiấy?.
          BGiấy đâu phải là kẻ 'đánh thuê'.  
         Khi viết bài vạch trần Nguyễn Gia Kiểng , hay Vũ Thư Hiên; chỉ là vì TỰ MÌNH THẤY PHẪN NỘ với chữ nghĩa của 2 ông ấy, chứ nào phải "quất" giùm NVHoá; hay lấy tiếng giùm Giao Điểm.
 (trong chuyện này, NVHoá CÓ CÔNG gợi ý và cho mượn sách đọc, đồng thời cho mượn cả diễn đàn để đăng. Sau này, có lẽ thấy XÀI  BGiấy không được như ý muốn; nên TỰ Ý cắt ngang trang Văn Nghệ TTBG chăng? Có lẽ thế! ). Có lần BGiấy hỏi: "Sao anh không tự ý "đánh' các người đó?" . Thì NVHoá đáp: "Cây bút BGiấy mới đáng gờm !." 
          Anh ta có cái tật xấu là cứ hay đem chuyện vợ chồng Trần Nghi Hoàng ra kể [cho] BGiấy nghe, rồi "xúi" viết bài "đánh" họ. 
         Một bữa bực quá, BGiấy [nói] thật cho anh ta nghe' lý do không giao thiệp với Lê Duy Linh nữa' là khởi đi từ câu nói một lần với Lê Duy Linh; " Đối với tôi bây giờ, chuyện vợ chồng Trần Nghi Hoàng; hay chuyện văn nghệ hải ngoại đều là RÁC; nếu còn muốn giao thiệp[với] tôi, thì xin đừng đem RÁC đến nhà tôi nữa. " Vậy mà NVHoá vẫn "tối dạ", không hiểu cái ý ám chỉ này cũng "đang dành cho anh ta'" 
         Cái trò gắp lửa bỏ tay người của NVHoá, BGiấy nhìn ra rất rõ. Vả lại, đọc Giao Điểm; thấy số độc giả qua mục trả lời thư tín; và, nhất là những tay viết 'trụ cột' từ trong nước gửi bài tới tấp) có  tính chất "hăng nổ" quá ! ( như nhiều lần BGiấy nói với NVHoá); nên tự dưng thấy THƯƠNG cho chữ nghĩa của mình, thương cho chữ nghĩa Âu Cơ, của  cô em gái, và luôn cả b5n bè mình -- những con người chân thành yêu mến chữ nghĩa trên trang văn Nghệ Giao Điểm.  Từ ấy, BGiấy đã có ý muốn RÚT khỏi Giao Điểm].
        Đùng một cái, [vào] tháng Dec.2004; sau 3 tháng hợp tác, anh ta ngưng ngang xương Trang văn nghệ do TTBG phụ trách; mà không báo cho BGiấy một tiếng. BGiấy bị"xốc", nhưng không nói gì.  Tháng 1/ 2005, Trần Mạnh Hảo gửi bài cho anh ta.  Nguyễn Văn Hóa réo gọi bài "đáp lễ: của BGiấy.  BGiấy lờ luôn không trả lời.  Nhiều lần điện thoại cũng không bắt máy; cho đến khi bà cụ bắt máy, nói với anh ta câu: " BGiấy bảo với tôi cậu không đáng mặt là bạn văn chương của nó. "-- thì anh ta bực mình lắm, viết cho BGiấy lá thư sau đây:

                                             Tue. 15 Feb. 2005 19:05:44 +0000

                                             BGiấy thân,

            Sau nhiều lần'phone' hỏi thăm và nhắn lại (hình như có email 2 lần?) nhưng không thấy BGiây trả lời. Hôm nay máy là tôi có được nói chuyện với bà cụ.  Gặng bà cụ hoài, bà cụ mới tiết lộ sơ sơ cho bitế BGiấy không muốn liên lạc với tôi nữa, vì nghĩ "tôi không xứng đáng làm bạn văn ..."
           Nếu như vậy thì cho tới phút này, tôi chưa hiểu sự thật xuất phát từ đâu?  Vì tôi ngưng 'upload' bài vào tháng Jan. 2005 này cho trang Văn Nghệ TTBG? Đó không phải là ý định từ tâm của tôi, nên tôi không ngại.  Nhưng trên phương diện hình thức; nếu vẫn nghĩ vậy, thì lẽ ra nên thẳng thắn với tôi mới phải.  Có những vấn đề tôi không muốn viết trên 'email', chỉ muốn gặp mặt nói riêng thôi; nhưng tôi liên lạc BGiấy hoài mà không được, biết làm sao?
          Tôi tính lờ đi chuyện này, nhưng nghĩ lại; với tư cách của một người quân tử, không được.  Câu đó đối với tôi là nặng!
          Như từ đầu đã cho BGiấy thấy, tôi không lợi dụng BGiấy; và [lợi dụng] để làm gì? Và, BGiấy cũng không thể lợi dụng tôi được.   Tất cả là vì tấm lòng của nhau thôi. Nhưng trong thời gian qua, tôi một thân một mình đương đầu với quá nhiều vấn đề; kể cả kẻ thù chửi bới, kể cả những người cộng tác với tôi từ đầu, hạ nhục, chửi bới công khai trên diễn đàn. Vì những lý lẽ đó, tôi không thể chịu chấp nhận làm theo những điều sai trái, nghịch với truyền thống báo chí của họ; trong khi không ai biết rằng tôi là một kẻ được đào tạo từ trường ốc báo chí đàng hoàng, nên không thể làm sai thiên chức nhà báo được.  (không phải nhà văn!).  Tôi cũng không muốn chia sẻ những điều đó với BGiấy (xin lỗi nghe, dù BGiấy có là vợ tôi đi nữa, cũng không cần chia sẻ, nếu người vợ đó không là kẻ đồng hành; huống hồ BGiấy chỉ là người bạn.) Do đó, nhiều việc BGiấy không biết, không hiểu hết. Dù sao đi nữa, đối với báo điện tử (website) không như báo giấy " bút sa gà chết".
         Báo điện tử có thể rút ra 'everything' mình muốn, xóa bỏ tất cả chỉ trong vài phút, một giờ ... làm việc thôi.  Nên để làm đẹp lòng nhau, vơi đi những sự bực dọc vô lý mang đến cho mình; mình vẫn có nhiều giải pháp trước mắt; nếu tôi biết BGiấy muốn, hay yêu cầu .  Tôi dự định viết một bài ' từ trong ra ngoài ngõ hiểu: "tại sao TTBG có mặt trên  web Giao Điểm, và tại sao lại phải ngưng 'upload' trang riêng Văn Nghệ ( nhưng trong thực tế, thì tôi sẽ 'post' hết những bài đó chung với Giao Điểm, theo kế hoạch riêng của mình. )
       Nói tóm lại, chúng ta có giải pháp, chứ không phải đẩy nhau vào chuyện tồi tệ, bất bằng không đáng.

Thân mến
nvh.

                                                     Trần Nghi Hoàng  [Bến Tre 1949 -   ]-- (ảnh: Internet)
                                                                                       hiện sống ở Hội An  Trung bộ) dạy học, dịch sách. 

                                                            trái qua, hàng sau: Nguyễn Văn Hóa 
                                                         (ảnh trích từ  MỘT TRUYỆN DÀI KHÔNG CÓ TÊN/ TRẦN THỊ BÔNG GIẤY
                                                                                                  - tập 2/  Văn Uyển xuất bản, San Jose 1992.)
                                                              

                                                                         
             Nhận thư xong, BGiấy vẫn' lơ'
             Cho đến khi  nhận được bản' orward' của NVHoá ( 2 thư anh gửi NVHóa và NVHoá trả lời anh) như thể muốn nói với BGiấy rằng: "BGiấy không giao thiệp với tôi, nhưng Thế Phong vẫn còn 'đeo' theo Giao Điểm!". (sau này mới biết tác gỉa lá thư là luật sư Nguyễn Đình Phùng) ,thì BGiấy nhận rõ ra cái quái gở, quá-đờn-bà-tính của anh ta.  Sự chán ghét trong lòng càng tăng nhiều hơn nữa.
           Trong một cuộc chuyện trò điện thoại với Phan Diên; nghe Phan Diên hỏi " tình hình bài vở của BGiấy trên Giao Điểm lúc này ra sao?"  BGiấy đáp:" Anh chàng chủ nhiệm'chơi' không được.  Trong một thư gửi BGiấy, anh ta tự xưng mình là 'người quân tử'; mà thật ra chỉ là một kẻ 'tiểu nhân bất nhất' chẳng trọng chữ 'tín'; lại ưa hành xử cái trò 'đòn xóc 2 đầu', đâm bị thóc chọc bị gạo, không đáng mặt' chính nhân'; thì không xứng đáng cho BGiấy nghĩ tới nữa. "
            Rồi BGiấy gửi 'e-mail' cho  cho NVHoá yêu cầu NGƯNG đăng tất cả những bài nào ký tên TTBG, Trần Nghi Âu Cơ & Nguyễn Mỵ trên Giao Điểm.  Vậy mà, anh ta vẫn lì lợm gọi đến BGiấy nhiều lần, và, lần mới nhất là một là 'e-mail', như sau:


  trái qua: Thế Phong -- Trần Thị Bông Giấy-- Hoàng Vũ Đông Sơn [ 1939- 2014 saigon]
                                                                               +  nhà thơ nữ Khải Thanh luật sư Nguyễn Đình Phùng, (đeo kính mát)
                                              đại diện tác giả Thế Phong  tại Toà án tp. HCM về "vụ kiện Nguyễn Q. Thắng "đạo văn" của TP. )
                                                                 (ảnh chụp tại  quán Café trên đường Nguyễn đình Chiểu/ quận 1/ tp. HCM.)



                            Wed. 23 Mar 2005 05:55:08 +0000
                            Bg Giấy thân,

           Tôi đi Los Angeles  dự đám tang mẹ của một người bạn (bác sĩ Trần Tiến Huyễn) về, nên hồi âm thư BGiấy trễ.  Đừng buồn nghe!
           Vấn đề BGiấy đề cập giữa tôi và chuyện web Giao Điểm, tôi nhận ra đang bước vào giai đoạn phiền muộn và nhức đầu rồi.  Tôi xin nói ngắn gọn thế này cho BGiấy hiểu: vài thư trước tôi đã nói, xin nhắc lại: Tôi có nhiều lỗi với BGiấy; nhưng trước khi tôi làm lỗi đó; tôi cũng đã nhận ra rằng: tôi đã có lỗi với anh em Giao Điểm -- vốn là những người trong tinh thần đã nguyện sống chết với nhau, chỉ vì một luồng tư tưởng và suy nghĩ như nhau. Tôi đã làm một chuyện mà không thông báo trước, không đả thông cho anh em hiểu trước nội dung của câu chuyện; đến khi đưa trang Văn nghệ của TTBG lên web Giao Điểm, thì người ta đã thấy tôi có một sự đối xử "có phần đặc biệt kỳ lạ" với BGiấy.    (...)
        Tôi mới nhận được 2 bài viết của Trần Mạnh Hảo; trong đó có lá thư gửi "nhà văn lớn" Trần Nghi Hoàng + một bài phỏng vấn "Nhà văn lớn phu nhân TNHoàng" do 'website' của nhà văn lớn Lê Thị Huệ giới thiệu -- để nếu BGiấy có thì giờ; đọc cho vui. Nếu không thích thì cứ xóa bỏ.  Không sao cả.
          Chúc BGiấy bình an, tinh thần nhẹ nhàng và cố gắng mệt nhọc thân xác một chút cho đời sống.

          Rất nhớ.
         NVH


         (Lá thư mà NVHoá đề cập trên; nội dung Trần Mạnh Hảo viết" chửi' TNHoàng rất nặng, gọi Trần Nghi Hoàng là "tên vô học"... Giao Điểm đang chuẩn bị đăng.  Nhưng, cũng lá thư này với lời lẽ dùng cũng "rất vô học"-- BGiấy bảo Phan Diên: " chính tự Trần Mạnh Hảo đã kết thúc cuộc đời sự nghiệp của anh ta!" .   BGiấy không đọc bài phỏng vấn "vợ Trần Nghi Hoàng", xóa đi ngay cả  2 bài-- và,  cũng không trả lời anh chàng NVHoá.  Chỉ nhờ bà cụ nói với anh ta, nếu  ó dịp; "Từ đây xin TUYỆT ĐỐI đừng đem RÁC đến nhà BGiấy nữa !".)

                                                                           ***
            Anh Thế Phong thân,
            Hôm nay BGiấy rất cảm ơn anh đã chuyển thư anh gửi cho Giao Điểm cho BGiấy; để anh ta biết rằng mọi chuyện giữa anh em mình;[thì] anh ta không thể chơi cái trò"chia rẽ" được. Giới văn chương hải ngoại, nói chung; và, Giao Điểm, nói riêng; không hề hay biết rằng BGiấy rất chán ghét phải lăn mình vào cái CHỢ dơ dáy của họ.  Vì vậy, lánh xa được chừng nào hay chừng đó! Điểm tệ hơn của anh chàng Hóa này: là anh ta còn nông cạn quá không thể nào hiểu được con người BGiấy, nên cứ tưởng BGiấy "giận hờn", vì anh ta không đăng [tiếp] bài của BGiấy?
             Một đời, BGiấy vẫn là kẻ rất trọng  lời hứa; nên cám ơn anh ta không hết ở cái việc đã rút lại giùm cho BGiấy lời hứa, [là] nhận viết cho Giao Điểm đến "chừng nào Giao Điểm chỉ còn một độc giả thì tôi còn hợp tác với Giao Điểm".
              Thật sự đọc Giao Điểm, cũng như các diễn đàn văn chương khác ở hải ngoại + trong nước; BGiấy thấy rõ: đó không phải là văn chương, mà chỉ là những cái chợ bán toàn cá tôm tanh tưởi; chứ không mấy ai muốn bán các cành hoa đẹp! (như chữ dùng của NVHoá, khi "xúi" BGiấy viết bài "quất" 'Tổ Quốc Ăn năn'của Nguyễn Gia Kiểng).  Nên từ lâu; và , hơn bao giờ hết là ngay bây giờ; BGiấy không hề có ý muốn mở cho mình một' website'.
              Anh chàng NVHáa này không biết TTBG là ai, cứ tưởngBGiay háo danh lắm. Anh ta không đủ lực để đứng đầu gió; nên mới bị anh em trong Giao Điểm phàn nàn vế trường hợp TTBG (chưa chắc điều này đã đúng) là đã vội chối bỏ BGiấy.  Vậy đã chối bỏ'; cớ sao lại cứ còn muốn níu kéo, van
 xin ?
                Thế mới hay, một khi BGiấy đã quay lưng; thì chỉ có Trời mới cản được. Anh ta không biết điều đó. Cũng câu chuyện chọn lựa này làm BGiấy nhớ đến chuyện  anh Phùng Kim Ngọc năm xưa . (...) .
              Còn anh chàng NVHoá này, tâm thì nhỏ mà mộng thì to; làm sao đủ lực để đứng đầu gió cho nổi? (...).

               Anh Thế Phong à,
              "Ở trên BGiấy dùng chữ 'tâm nhỏ' cho NVHoá không phải là vô lý đâu. Chứng minh là thế này:
               Dạo tháng 10/2004, BGiấy đổi hãng điện thoại mới; không biết cách gắn đường dây Internet vào máy; (anh biết về mặt 'computer', BGiấy rất dốt) thì NVHoá gọi qua, giục bài 'đáp lễ' Trần Mạnh Hảo. BGiấy bèn nhờ anh ta đến gắn giùm hệ thống Internet vào laptop; dễ chuyển bài. Thế là một sáng chủ nhật, NvHoá đến, mặt hầm hầm -- vừa bước chân vào nhà là mắng ngay BGiấy:" BGiay phải biết tôi rất bận mà nghe BGiấy gọi, phải bỏ hết việc để đến." 
               BGiấy đáp: " Bởi vì anh"gào bài", nên tôi mới nhờ anh giúp.  Nếu không cần thì thôi,tôi chẳng dám phiền anjh. "
               Có lẽ mắc cỡ, vì tự thấy mình vô lý trong việc hầm hầm với BGiấy; anh ta chẳng nói chẳng rằng, bắt đầu làm việc trên computer. Nhưng nào BGiấy có được yên; đang dạy học trò lại phải bỏ lớp -- lái xe đi mua ngay cho anh ta cái 'hub' để gắn vào máy.  Cầm cái giấy anh ta ghi, ra hỏi nhân viên tiệm bán máy; thì người  ta bảo loại "hub" này (Intel) đã quá lỗi thời, không còn sản xuất nữa. Họ đề nghị lấy loại mới.
               Đem "hub" về, BGiấy lại bị NVHoá lớn lối, càu nhàu:
               "Tôi bảo mua cái gì thì cứ theo cái đó mà mua."
               BGiấy bực lắm, vì thái độ trịch thượng 'rất Huế' của anh ta; nhưng ráng nhịn, nhỏ nhẹ nói: "Đâu phải tôi tiếc tiền không mua cái anh dặn; bằng chứng là cái này giá cao gấp 2 cái kia mà. Nhưng bởi ở tiệm không còn hiệu đó, tôi biết làm sao?"
                NVHoá bèn đi ra xe, lấy vào một cái 'hub' cũ, đưa BGiấy xem và nói: "Cái này dư dùng, BG trả tôi 20 đồng; tôi để lại cho mà gắn vào máy."
                Nhìn mặt anh ta thấy hoàn toàn vẻ lãnh đạm, đoán rằng câu vừa thốt không phải là 'một lời nói giỡn'; tư nhiên BGiấy nghe rầt 'ngượng'.
                Buổi chiều, kể cho bà cụ nghe chuyện, bà cụ kêu lên: "Cậu này tâm tính chật hẹp quá. Mấy cái bài' Vũ Thư hiên& Nguyễn Gia Kiểng", con thức đêm thức hôm, bỏ ăn, bỏ ngủ mà viết; giá trị bằng vạn lần cái "hub" 20 đồng, cậu ta nào có biết?"   (...)Bà cụ kết luận: " Mua danh 3 vạn bán danh 3 đồng là như vậy. Hạng người đó, con không nên giao thiệp."
----
* (...) - Bt tạm lược bỏ ( Bt.)



                                                         thân mẫu của Trần Thị Bông Giấy (năm 27 tuổi)
                                                                        (tư liệu ảnh: TTBG.)


                 Anh Thế Phong thân
                 Đôi khi nghĩ về con đường văn nghiệp của mình qúa ư sóng gió,  và cô đơn; BGiấy chỉ biết tự nhủ bằng câu" Kiếp này thôi đã lỡ, đành chờ tái tạo cho mọi thứ ở kiếp sau."
                 Riêng với anh, BGiấy chỉ đáng hàng"hậu bối"; mà được anh cư xử như người bạn, thì cũng đáng là một hân hạnh lớn cho BGiấy.
                Nhưng không phải quý anh, vì anh nổi tiếng; mà, chính anh là anh Thế Phong: một nhà văn cô đơn trong giới văn chương Việt Nam, điều có phần trùng giống với sự cô đơn BGiấy cưu mang hơn 10 năm qua, ở hải ngoại. 
              Sự cô đơn đó xuất phát từ cái tâm thẳng thắn lương thiện của mình. Những mùa hè vừa qua ở Việt Nam; càng có nhiều điều từ anh, đã khiến BGiấy quý trọng anh hơn.   BGiấy tuy nhỏ hơn anh nhiều tuổi; nhưng không phải không đủ trí thông minh, để nhận định con người cho đúng đắn. Trong giới văn nghệ, có đốt đuốc đi giữa ban ngày cũng không chắc gì tìm ra được một tâm hồn lương thiện.  Anh là một trong số người hiếm hoi ấy, dưới mắt BGiấy. 
                  BGiấy hiện đang rất bận, làm việc liền tù tì, ăn ngủ gần như không có -- nhưng trong óc lúc nào cũng có suy nghĩ các điều cần phải viết. Mỗi ngày làm việc; được một giờ 'break' thì lại dùng vào việc ghi chép nhật ký [về] những cái gì nhận xét chung quanh đời sống như một[cách] để dành tài liệu cho những tác phẩm mai sau. BGiấy dự định sẽ viết một bài về riêng anh, như một kỷ niệm lưu lại về một người bạn văn chương mình rất qúy trọng. Va. sẽ gửi cho anh đọc.
                 Thôi, BGiấy tạm ngưng.
                 Mong tất cả những gì khúc mắc giữa anh và anh em mình; theo cái anh chàngNVHoá/  Giao Điểm kia, sẽ được anh bỏ qua hết cho BGiấy.
                   Thân ái. TTBG.
                   []

   TRẦN THỊ BÔNG GIẤY 



                                              Trần Thị Bông Giấy [1950-   ] (bên trái) +  Vũ Thư Hiên [ 1933-  ]
                                                                                                                  (tư liệu ảnh; TTBG.)



            kỳ sau : THẾ PHONG VỚI NHỮNG TIẾNG CƯỜI NGẠO NGHỄ  ( bài 7.)




                                                                                            ============
               

một bài thơ đáng nhớ LÊ THỊ HUỆ: MÙA RÉT SỜ MÓ -- www.gio-o.com

                  tranh ảnh:  hoanghuymanh 

mùa rét sờ mó
thơ  lê thị huệ

Những người tình nhân cũ
Tôi nhớ những ký trò chuyện với họ
Mỗi khi họ nói tôi đếm bao nhiêu răng trắng họ vừa chải kem xong
Câu chuyện chỉ còn lại tiếng cười reo  
Như những chú bé lên ba được mẹ cho gặm bầu vú
Giờ tôi còn nhớ da họ nóng dòn và tôi chỉ nhớ thế
Họ thường nói cho tôi nghe những mơ mòng xa vời vĩ đại
Sau khi da thịt cận kề dâm thú
Tại sao đàn ông ưa nói nhiều sau khi no nê tình ái
Ồ đó chỉ là những người đàn ông đã ngủ với tôi thôi
Họ thường nói họ sẽ nhớ tiếng nói tôi trọ trẹ
Những câu chuyện vui tôi thọt vào lỗ tai ai
Và tôi ưa làm giáo sư cố vấn họ phải làm cái gì và làm cái gì
Tôi là một mẹ già dù họ đến với tôi vì tôi ngây thơ
Thánh thiện như tiểu nữ mù thuở học tiểu học
Thích chơi đấu kiếm với con trai và bao giờ cũng thua
Và thua đậm vì con gái bản năng lành tôi thì lấy gì làm kiếm đấu
Những người tình nhân cũ của tôi
Ôi mùa rét năm nay làm tôi nhớ đến họ
Và giờ tất cả bọn họ đã ở những nơi rất xa xôi …..

lê thị huệ



lê thị huệ
 -  sinh 1953 tại Hà Tĩnh (Trung bộ). Di cư vào Nam năm 1954; học tiểu học ở trường Nguyễn Công Trứ (Quy Nhơn/ Trung bộ),  lớp 7 ở trường Saint Paul ( Mỹ Khê/ Đà Nẵng.)
- Lê Thị Huệ đi biểu tình chống Mỹ, bỏ  đạo Thiên chúa giáo; và đã theo học Đại học Văn khoa Saigon (ban Việt văn) + Đại học Sư Phạm Dalat. (1971- 1975.)
- tốt nghiệp M.A., Psychology, giáo sư hướng dẫn Đại học Cộng đồng Evergreen Valley College (San Francisco/ California.)
- tự nhận "nhà văn hải ngoại",  người khởi nghiệp viết văn bằng tiếng Việt ở ngoài xứ sở Việt Nam.
- sáng lập www.gio-o.com từ 2001 đến nay ...
 (ảnh+ tiểu sử:  blog Phan Nguyên.)   


© 2017 gio-o.com


                                                                           ------------------------
                                                                     trích từ  www.gio-o.com
                                                                     =====================


                                                                           


Tạ Tỵ "Rồi mai đây Không còn gì nữa hết ..." / Thế Phong -- nhatbaovanhoa.com

Thế phong - Tạ Tỵ: "Rồi mai đây không còn gì nữa hết..."

04 Tháng Bảy 201312:00 SA(Xem: 3798)

Tạ Tỵ: Rồi Mai Đây ...

Lời dẫn: Trong một bài viết: Rồi Mai Đây / Một bài thơ của Tạ Tỵ đăng trên website Newvietart.com / France-ngày 15.12.2009) - không đủ , lại tưởng là đủ?! Đọc lại thi tập Mây bay / Tạ Tỵ xuất bản ở Huê Kỳ 1996, được biết trích đoạn " Rồi mai đây" chỉ để phổ nhạc (dactrung.net/nhac/noidung.aspx? - nên tôi đăng lại bài viết xưa kia + toàn bài thơ trên THANGPHAI GIO' S blog.

Thếphong.




ta_tuy

                                      Tạ Tỵ [ i.e. Tạ Văn Tỵ Hanoi 1921- 2004 Saigon.]




Vậy là Tạ Tỵ đã ra đi được hơn 5 năm .( tính đến năm 2009). Anh qua đời, ở một căn nhà do tiền nhuận bút cuốn MƯỜI KHUÔN MẶT VĂN NGHỆ HÔM NAY / Lá Bối xuất bản, Saigon 1972. Trước khi qua đời, họa sĩ Phan Diên ở Mỹ về , cùng tôi đến bên giường bệnh thăm anh nằm trên lầu hai. Chẳng biết mắc bệnh gì, anh chăm sóc nói với chúng tôi, đại khái :"... bữa nay ông ấy nằm tô hô trên giường..." ( tô hô: không mặc quần lót). Cũng nhờ nhà báo Nguyễn  Quốc Thái ( chàng này nắm thông tin cực kỳ bén nhạy) báo cho hay Tạ Tỵ bệnh về Saigon rồi - tôi đến bệnh viện gần khu vực Nhà Thờ Ngã 6 Chợ Lớn thăm.
Găp tôi, anh hỏi ngay" ai báo tin?" , rồi mượn di động gọi ngay cựu quản đốc Đài Quân đội Nguyễn Quang Tuyến (Văn Quang) - đại khái báo tin đã về Sài gòn , đang nằm dưỡng bệnh. Rồi tiếp, còn cuốn truyện" Nửa Đường Đi Xuống" và" Nhận diện vóc dáng Nguyễn Đức Quỳnh" thì đưa ngay ra tiệm photo- copy cho anh mỗi thứ 1 bản, cứ trả trước, hoàn tiền sau.
Lại hỏi tiếp: "Nghĩa Lộ thuộc tỉnh Yên Bái ở chỗ nào? Có gần nơi anh đi học tập cải tạo không? Lấy ngay một cuốn " Mây bay" đã ký tặng từ bao giờ đưa tôi - tôi đọc ở trang 3: " Bản của Thế Phong và Nội tướng, với lòng nhớ thương vô hạn"- TẠ TỴ ( ký tên ).
"...trong tập thơ có in bài thơ" Núi Rừng" làm ở Yên Bái năm 1977, quê hương cậu. Đọc nghe luôn:


Núi rừng 

Ở đây những núi cùng rừng
Trời nghiêng lũng thấp nửa rừng mây che
Núi cao ngăn bước nẻo về
Rằng mê khép kín cơn mê cuối đời
Xa vắng qúa bạn bè ơi
Màu xanh khóa lấp chân trời nhớ thương
Lỡ tay đánh mất thiên đường
Xác chìm Địa Ngục còn vương dáng hồng
Xin đừng đợi cũng đứng mong 
Hận thù khép kín môt vòng thời gian
Đầm đìa lệ, nến tuôn tràn
Đêm đêm hồn nhớ băng ngàn về xuôi ". 
(Yên Bái 1977). 
TẠ TỴ


Những ngày cuối đời, Tạ Tỵ rất tỉnh táo, nét buồn của người biết mình sẽ chẳng còn sống được bao lâu nữa - chẳng buồn cũng chẳng vui nhiều. Kể chuyện những năm đi học tập cải tạo, với giọng nói bình thản, lên đến Nghĩa Lộ rồi ( Yên Bái - anh biết nơi tôi sinh trưởng và lớn lên tại đó tới năm 18 tuổi. - và điều này trước đó, chẳng bao giờ ngờ tới, là anh sẽ tới quê hương tôi. Anh chẳng còn bực bội như lần đọc văn của văn sĩ Duyên Anh :"... đói quá Tạ Tỵ phải ăn vụng cám heo ở bếp trại cải tạo..." và Duyên Anh riễu rất độc: "...Tạ Tỵ ư ? - thì tài của Tỵ chỉ vê được một cục  tí tẹo - rồi phóng đại thành một tạ - đó là chân dung thực sự của TẠ TỴ - trong cuốn hồi ký xuất bản ở Paris. Từ Huê Kỳ viết thư cho tôi, anh hậm hực:" .. thằng này vào trại cải tạo rồi, làm ăng-ten, chửi cả nước, như khi nó còn viết ở báo" Sống".

Thực ra oan cho Duyên Anh, câu nói sỏ lá ba que ".. tài bằng một tỵ..." không phải D.A. sáng tạo ra, mà chép lại( không ghi chú) câu nói của Huy Sơn, thư ký tòa soạn nguyệt san Quân đội dành riêng Sĩ quan : Phụng Sự - chẳng biết khi ấy tranh luận gì với trung úy Tạ Tỵ, chàng chuẩn úy đồng hóa kia phang câu nói trên. Trả lời anh Tạ Tỵ: ".... thằng Huy Sơn, nó nói câu này hay hơn cả sự nghiệp viết tiểu thuyết " Trước mồ trinh nữ" &" Trường ca" của nó! 

Anh chẳng cần phải bận tâm làm gì với 2 tên đó, nhất là Duyên Anh'' - thì anh càng không thể tranh luận, bút chiến, bút chiếc gì với nó được đâu; bởi nó sẽ dùng mọi lối văn để" hạ nốc-ao" địch thủ đấy!".

Và tôi giải thích: nơi anh đi cải tạo không phải ở Làng Bữu đâu - ( tên trong sổ bộ là xã Thượng Bằng La, Văn Chấn, Yên Bái, nơi có đèo Lũng Lô - địa danh nổi tiếng trong kháng chiến chống Pháp. Phía đông sang Thu Cúc, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ; phía tây là quốc lộ 37A nối tỉnh Yên Bái đến thị xả Nghĩa Lộ, phía nam đèo Lũng Lô đi sang huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La ). -- đặc biệt có núi Tè cao khoảng 1300 mét, so mực nước biển, như lá chắn hình cánh cung ( thuộc dãy Fan Si Pan / Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, chỉ cách nông trại gia đình chúng tôi ở Làng Bữu chừng 4, 5 km). Nơi này là một địa điểm quân sự rất lợi hại, nó án ngữ 2 con đường huyết mạch về hướng Tây Bắc + quốc lột 1 chạy qua phía đông, xuôi 160 km nữa là tới Hà Nội. 


Chẳng biết thi sĩ Tố Hữu có đến nơi này lần nào chưa, trong thơ ông, có nói 
đến Dốc Pha Đin * .

Tôi còn nhớ 4 câu thơ Tố Hữu: 
Dốc Pha Đin chị gánh anh thồ 
Đèo Lũng Lô anh hò chị hát 
 Dù bom đạn xương tan thịt nát 
 Không sờn lòng không tiếc tuổi xuân...

Tác giả này vốn hư cấu quá đà, khi ông ta chưa tới Điện Biên Phù, mà cứ như đã tới, sáng tác thơ tả mặt trận Điện Biên, cứ như đang cùng chiến sĩ đẩy pháo lên đồi, cũng như chưa hề biết mặt ngang, mũi dọc thống soái Staline ra sao - làm"ra  vẻ" cứ như thân thích lắm, cháu nội tụng ông nội vậy !  ".thương Người thương một, thương Ông thương mười ."

 - và, hình như Tố Hữu chẳng từng  gặp mặt anh Trỗi ( miền Nam phát âm TRỖI thành TRỔI) - làm thơ phong trào ca tụng Nguyễn văn Trỗi, thì y như Tố Hữu đã từng nằm úp cùi dìa cùng anh Trỗi trong nhà tù "Mỹ Ngụy Sài Gòn?!!! ".


                                                            ***



Bữa anh qua đời là ngày 24 /4/ 2004. Con cháu ở Mỹ về đưa tang- ngày động quan tôi giữ ý dịnh không có mặt. Tính đến hôm nay , 15 .12.2009 là hơn 5 năm 4 tháng. Có thể tôi, người viêt chiêu niệm Tạ Tỵ chậm nhất. Cũng có thể không, sau tôi, sẽ còn nhiều người nhớ Tạ Tỵ: " một bậc kỳ tài trong làng hội họa Việtnam " - lời nhà văn nữ Trần Thị Bông Giấy xưng tụng. Vào <G
oogle / search / tạ tỵ > hàng loạt trang nói về họa sĩ tài danh, kỳ tài này. 

Có một người nữ việt sống ở Pháp từ nhỏ , lấy chồng ngoại, bà Loan de Frontbrune, hiện sưu tập nhiều bức tranh Tạ Tỵ, và những tài danh khác : Tô Ngọc Vân, Nguyễn Phan Chánh, Lương Xuân Nhị, Lê Phổ ..v.v...Như bà kể lại, rất tình cờ chỉ phải trả 500 usd đã mua được một bức tranh Lê Phổ - sau, một bảo tàng đòi mua lại bằng lòng, tự trả gấp 100 lần. Bà không tiết lộ, có bán bức tranh ấy hay không !
 
Nhớ lại trước ngày liệm, có một cô bé khóc nhiều nhất, con gái Thượng Sỹ- mắt đỏ hoe, sau cô bé tới nhà tôi lấy thêm tư liệu tiểu sử tác giả. Có bé ấy sinh năm 1957, thứ nữ , nay viết báo, cô bé sinh ra đời được đặt tên qua bút hiệu Hàm Anh từ bố truyền lại.


Tạ văn Tỵ sinh năm 1921, khai sinh ghi 1922, tốt nghiệp khoá chót Trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương. Vào Saigon từ 1952-53- anh bị động viên vào Trường Sĩ quan Bộ binh Thủ Đức khóa 3, ra trường được bổ nhiệm về Phòng Tổng tham mưu Quân đội Quốc gia Việtnam - Pháp cho đặt tại một biệt thự trên đường Trần Hưng Đạo ở Chợ Lớn. Từng giữ chức Biệt đoàn trưởng Biệt đoàn văn nghệ trung ương, chức vụ cuối cùng là  ham mưu trưởng Cục Tâm lý chiến mà cục trưởng là đại tá Hoàng Ngọc Tiêu ; dưới trướng có tới 6 phòng, quan trọng nhất Đài Tiếng nói Quân đội,do  trung tá Nguyễn Quang Tuyến làm quản đốc.

Dưới đây, bài Rồi mai đây làm ở Trại Suối Máu ( Biên Hòa ) năm 1976 - cứ coi là tác giả làm trước khi nhắm mắt xuôi tay- trí não minh mẫn, tin rằng: "nếu sau này qua đời thi chỉ còn" EM bên mộ gọi hồn ta" - đối với Tạ Tỵ- thì chỉ MỘT - còn thi sĩ Đinh Hùng đa mang lụy tình bề bề, ao ước HƠN MỘT EM - mà đã chắc gì ' hơn một em' ?: " Khi ta chết CÁC EM** về đây nhé! (thơ Đinh Hùng). 

---------
đúng ra , phải gọi là PHẠ  ĐIN - tiếng Thái gọi Trời là PHẠ, đất là ĐIN - vì ngọn núi rất cao, chân nằm mặt ĐẤT ( ĐIN) , ngọn vút tận TRỜI ( PHẠ) .

 Ri Mai Đây

thơ Tạ Tỵ


Rồi mai đây, khi buông tay nhắm mắt
Giã biệt đời trở lại cuối trời quên
Không tưởng tiếc những gì ta đã mất
Vì trần gian đã tràn ngập ưu phiền

Rồi mai đây, ta trả về hơi thở
Thân xác này nằm lạnh dưới mồ sâu
Đất ôm kín nỗi niềm riêng chẳng mở
Khép thời gian trong đáy huyệt nhiệm mầu.

Rồi mai đây, môi khô không cất tiếng
Nụ cười nào quyến rũ trái tim đơn
Tình đã mất sau màn tang vải liệm
Còn gì đâu mà thương xót tủi hờn ?...

Rồi mai đ6y, hồn lang thang khắp ngả
Bến bờ xa quạnh quẽ nẻo hư vô
Xuân chẳng đến với màu hoa sắc lá
Chỉ ánh trăng lạnh lẽo hắt trên mồ

Rồi mai đây, trầm tư cho thân phận
Với đêm dài bất tận cõi thiên thu
Thịt xương ấy vẫn đau và uất hận
Như còn vương khổ nhục kiếp lao tù

Rồi mai đây, chuông giáo đường không đổ
Đêm Giáng Sinh chẳng vọng tiếng kinh cầu
Xác khô héo nằm im trong lòng gỗ
Đợi chờ chi, sao hồn bỗng buốt đau ?...

Rồi mai đây, mái chùa xưa rêu phủ
Tiếng mõ khuya chìm lắng vũng trời xa
Sương buông nhẹ trên nẻo về lối cũ
Hồn bơ vơ như kẻ mất quê nhà

Rồi mai đây, bạn bè xa vắng hết
Lấy ai mà thương tiếc buổi chia ly
Đời tẻ ngắt, rã rời, bao mỏi mệt
Hồn chơi vơi theo tiếng hát sầu bi !...

Rồi mai đây nhân gian không còn nữa
Chỉ mình em chung thủy với tình ta 
Mỗi buổi chiều đổ dáng vàng khuôn cửa
Em qùy bên mồ tối gọi hồn ta

Rồi mai đây, không còn gì nữa hết
Cõi sống này không còn thuộc về ta
Vì tất cả đều chìm theo cõi chết
Người, người ơi, dĩ vãng đã phai nhòa !... 

(Suối Máu 1976).
TẠ TỴ

trích từ nhatvaovanhoa.com/


                    Tạ Tỵ was a Vietnamese painter and poet. After the Vietnam War ended in 1975,
                         he was sent to a reeducation camp till 1981.  Afterwards he and his wife left Vietnam
                         as boat people via Malaysia and resettled in California in 1983.    -- Wikipedia    



                                                                     ===============

Thứ Ba, 17 tháng 10, 2017

Phan Khôi * Sĩ khí người Cầm Bút/ Vương Trùng Dương -- blog Phan Nguyên






Phan Khôi & Sĩ khí người Cầm Bút
Vương Trùng Dương




Trong bài viết của nhà văn Xuân Đỗ: “Nhìn lại các danh sĩ, danh nhân Quảng Nam mà đặc biệt là “Tứ Kiệt Quảng Nam” (Phan Châu Trinh, Trần Quí Cáp, Trần Cao Vân, Huỳnh Thúc Kháng), thì Phan Khôi có khuôn mặt đặc thù mang nhiều nét ưu tư khắc khổ... Một kẻ sĩ khí tiết, nghèo không than, bại không nản, bị coi thường không giận, bị xử oan không oán, bị chèn ép không bi phẫn, sống an nhiên tự tại, quyết không khuất phục uy quyền, không đầu hàng trước cái ác, không về phe cái xấu, không thích chốn quan trường, chẳng bon chen nơi thị tứ, mà chỉ đem sở trường, sở học chăm làm cái gì đó làm di sản cho lớp hậu sinh”.

Những lời bày tỏ của anh Xuân Đỗ cũng giống như cái nhìn của nhiều kẻ hậu sinh trên mảnh đất “cày lên sỏi đá” nhưng tự hào, hãnh diện với về các bậc tiền bối đã để lại tấm gương cao đẹp cho quê hương.

*

Sông Vu Gia bắt nguồn từ vùng núi ở phía Tây Nam của tỉnh Quảng Nam. Phần thượng nguồn ở Phước Sơn được gọi là Đăk Mi, sông chảy theo hướng Nam lên Bắc. Khi qua địa bàn phía Đông huyện Nam Giang, sông được gọi là sông Cái. Tại đây, nó nhận một chi lưu lớn ở phía Tây (tả ngạn), đó là sông Giằng. Bắt đầu khi chảy sang huyện Đại Lộc, sông được gọi là Vu Gia và có dòng chảy theo hướng Đông Tây. Sông Vu Gia chảy đến địa phận xã Đại Hòa ở phía Tây Đại Lộc thì tách ra làm hai dòng, một là sông Yên chảy lên phía Bắc hội lưu với sông Cầu Đỏ, một đi về phía Nam hội lưu với sông Thu Bồn.

Gò Nổi được bao bọc bởi sông Thu Bồn và sông Vu Gia gặp nhau rồi tách làm hai nhánh sông tạo thành vùng đất bồi phì nhiêu, trước kia thuộc tổng Đa Hòa, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Điện Quang, huyện Điện Bàn. Gò Nổi rộng khoảng vài chục cây số vuông, gồm có các làng Tư Phú, Bảo An, La Kham, Xuân Đài, Trường Giang, Đông Bàn, Phú Bông. Đây là vùng đất đã mang lại niềm tự hào cho quê hương Quảng Nam vì đã sản sinh ra những nhân vật gắn liền với lịch sử dân tộc như Hoàng Diệu, Trần Cao Vân, Phạm Phú Thứ, Phan Thành Tài, Lê Đình Dương... cùng nhiều vị khoa bảng nổi tiếng.

Nơi chốn đó, Phan Khôi, bút hiệu Chương Dân đã dấn thân vào nghề báo từ tuổi thanh xuân cho đến tuổi thất thập, ông vẫn giữ được hào khí của người cầm bút trong vụ án Nhân Văn – Giai Phẩm. Ông còn là nhà văn, nhà lý luận sâu sắc và đóng góp trong phong trào thơ mới, điển hình với bài Tình Già vào đầu thập niên 30. Ngoài ra, ông còn có bút hiệu Tú Sơn (Tout Seul) qua dòng thơ trào phúng trên Phụ Nữ Thời Đàm; bút hiệu Thông Reo, ban đầu ký chung với Đào Trinh Nhất và Diệp Văn Ký trên tờ Thần Chung, sau đó ông giữ luôn mục “Câu Chuyện Hàng Ngày” nầy.

* Dòng Đời

Phan Khôi sinh năm 1887 tại làng Bảo An, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, thân sinh ra ông là Phan Trân (1862-1935), đỗ phó bảng năm 1891, làm Tri Phủ ở Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa. Khi làm quan, là nhà nho yêu nước, thấy hình ảnh lộng hành của Công Sứ Pháp nên ông từ quan về dạy học ở quê nhà. Thân mẫu của Phan Khôi là con gái Hoàng Diệu, nguyên Tổng Đốc Hà Nội, quê ở Xuân Đài. Tổng Đốc Hoàng Diệu anh dũng tuẩn tiết khi thành Hà Nội bị lọt vào tay Henri Riviere năm 1882. 

Theo dòng thời gian, cuộc đời của Phan Khôi từ nhỏ đến khi lui về quy ẩn ở quê nhà, trước đây, có vài điều nhầm lẫn vì ông vừa là học sinh, vừa là thầy giáo cùng một thời điểm. Trong quyển Nhớ Cha Tôi – Phan Khôi, nhà xuất bản Đà Nẵng, 2001 của bà Phan Thị Mỹ Khanh, trích dẫn lại đôi dòng tóm lược về ông:
“Sinh ra trong một gia đình khoa bảng, nề nếp, bên nội cũng như bên ngoại, mặc dầu mồ côi mẹ và là con một, cha tôi không ham chơi bời như một số cậu ấm cùng trang lứa, mà chỉ lo chí thú học hành. Từ ngày mới lên năm, sáu tuổi, cha tôi tỏ ra thông minh, học đâu nhớ đó...

Năm cha tôi được bảy tuổi thì chẳng may bà nội tôi lâm bệnh rồi qua đời, ông nội tôi phần vì buồn phiền, phần thì phải lo toan thu xếp việc nhà, không còn tâm trí kềm cập cha tôi thường xuyên như trước dược. Tuy nhiên với tấm lòng ham học sẵn có, cha tôi vẫn ôn lại bài vở cũ và mày mò tự học thêm, gặp chữ nào khó thì xin ông nội giảng giải.

Ngày ông tôi phải vào Diên Khánh nhậm chức Tri Huyện, gia đình lại thiếu vắng bà nội nên lâm vào cảnh đơn chiếc. Ông tôi bèn thu xếp gởi cha tôi về bên ngoại ở Xuân Đài... Nhưng chỉ được thời gian độ một năm, bảy tháng, cha tôi không thấy thích thú gì việc học hành ở nhà cậu nữa... Sẵn dịp ông tôi từ Diên Khánh về thăm nhà, cha tôi xin ông chuyển cho mình học nơi khác. Sau khi cân nhắc kỹ, ông tôi quyết định đưa cha tôi về thôn Thái La, làng Bất Nhị, gởi gấm cho cụ tú Trần Quý Cáp đang mở trường học tại nhà...

Cha tôi chịu ảnh hưởng nhiều của cụ Trần về mặt tư tưởng. Về học tập, do được cụ Trần hết lòng dạy dỗ trong một thời gian khá dài nên cha tôi tiến bộ rõ rệt. Đến năm 15, 16 tuổi, khi chuyển qua cac trường Huấn, trường Đốc, kỳ sát hạch nào của ông cũng chiếm hàng đầu, được tiếng là sĩ tử thông minh của đất Gò Nổi...

Học giỏi như vậy, nhưng năm Bính Ngọ (1906) ông 19 tuổi, lều chõng ra kinh đô Huế dự thi khoa thi Hương do Nam triều tổ chức, ông chỉ đỗ tú tài...

... Năm 1907, cha tôi được phong trào Duy Tân Quảng Nam giới thiệu đi học tiếng Pháp tại trường Đông Kinh Nghĩa Thục Hà Nội... Đến Hà Nội, cha tôi được nhà trường nhận vào học một lớp tiếng Pháp do ông Nguyễn Bá Học phụ trách... Nhà trường còn bố trí cho cha tôi dạy một số giờ chữ Hán những buổi không có lớp tiếng Pháp. Ngoài ra, ông còn viết bài, sửa bài cho tờ Đăng Cổ Tùng Báo.

Công việc dạy và học đương yên ổn thì trường Đông Kinh Nghĩa Thục và tờ Đăng Cổ Tùng Báo bị nhà cầm quyền Pháp đóng cửa, những vị sáng lập bị mật thám xét hỏi. Ông Nguyễn Bá Học rủ cha tôi chạy về Nam Định, tạm lánh nhà ông để tiếp tục học tiếng Pháp đang dở dang. Nhưng ở đây vẫn không yên, ông Nguyễn Bá Học bị mật thám Nam Định theo dõi, gọi tới gọi lui thẩm vấn nhiều lần. Cha tôi buộc phải rời nhà ông Học, tìm đường quay về Quảng Nam...

Vào khoảng năm 1909, cha tôi ra Huế xin vào lớp nhì trường Pellerin để tiếp tục học tiếng Pháp... Ban giám hiệu thấy cha tôi đã 22 tuổi mà ham học nên nhận đơn, nhưng buộc phải qua cuộc sát hạchmới cho vào lớp nhì, học chung với học trò trên 10 tuổi. Hai tháng đầu, ông bị xếp hạng bét lớp, nhưng từ tháng thứ ba trở đi, ông vượt lên đứng đầu trước sự ngạc nhiên của thầy giáo và đám bạn nhỏ. Nhưng chưa kết thúc năm học thì ông phải về quê thọ tang bà cố tôi, sau đó ở nhà luôn...

Thời gian nầy (1910) thực dân Pháp và Nam triều mở một đợt vây bắt bớ vì chúng thấy phong trào Duy Tân vẫn còn âm ỉ, và hơn nữa, Đảng Việt Nam Quang Phụcï Hộicủa cụ Phan Bội Châu đang bắt đầu nhen nhóm. Một hôm, cha tôi nhận được trát của phủ Điện Bàn đòi xuống hầu, nhưng ông vừa tới nơi thì bị tống giam vào nhà lao tỉnh, sau vài hôm lại bị giải giao về nhà tù Hội An, giam chung với các cụ Huỳnh Thúc Kháng, Phan Thúc Duyên và nhiều nhân sĩ đã bị bắt trước đó vài hôm...

... Năm 1913, mãn hạn tù. Ông nội tôi hối thúc việc cưới vợ, coi đó là biện pháp giữ chân con trai tốt nhất... Cưới vợ rồi, cha tôi mở lớp dạy chữ Hán và chữ Quốc Ngữ tại nhà, được học trò xa gần đến học rất đông, vì ông có cải tiến lối giảng dạy dễ hiểu hơn so với các thầy đồ xưa...

... Vào khoảng giữa năm 1916, cha tôi ra Hà Nội lần thứ hai với một quyết tâm cao hơn bao giờ hết, để thực hiện cho nguyện vọng ấp ủ bấy lâu là làm báo, viết văn, dù cho khó khăn đến mấy cũng phải vượt qua... Lên Hà Nội, cha tôi gặp Nguyễn Bá Trạc là người cùng quê và là bạn học cũ quen biết. Ông Nguyễn đã từng tham gia phong trào Đông Du, qua Nhật rồi trở về, được Pháp sử dụng, sau bổ nhiệm làm Tổng Đốc Thanh Hóa. Nguyễn Bá Trạc giới thiệu cha tôi vào làm báo Nam Phong do Phạm Quỳnh chủ bút....

Nhưng dần dần, ông nhận ra rằng báo Nam Phong chỉ là công cụ mị dân do người Pháp chủ trương... ông lại vào Sài Gòn viết cho tờ Lục Tỉnh Tân Văn.

Năm 1920, ông trở ra Hà Nội viết cho tờ Thực Nghiệp Dân Báo và tạp chí Hữu Thanh... Năm 1922, cha tôi lại trở vào Sài Gòn do vài bạn đồng nghiệp nhắn gọi, nhưng vào đó, ông chỉ viết bài gởi đăng báo như một cộng tác viên, chứ không có chủ báo nào nhận ông làm... Rồi nhân có một vụ việc gì đó xảy ra ở thành phố, ông bị mật thám tình nghi, đe dọa, phải chạy xuống Cà Mau tạm trú tại nhà một người quen thân làm chủ đồn điền tại đây.

Thời gian ở ẩn ăn không ngồi rồi này khá lâu, mất đến gần 3 năm, nhưng cha tôi biết tận dụng nó để làm việc có ích là tiếp tục học tiếng Pháp bằng cách trao đổi thư từ, bài tập qua đường bưu điện với một nhà báo Pháp Dejiean de la Bâtrie...

Đầu năm 1925, hết đợt lận đận, cha tôi trở lên Sài Gòn cộng tác cùng một lúc với ba tờ báo lớn là Thần Chung, Đông Pháp Thời Báo, đồng thời gởi bài cho Đông Tây Tuần Báo, văn học tạp chí ở Hà Nội.

Từ năm 1925 đến 1928, trong ba năm ấy, ông viết liên tục, rất sung túc... Giới trí thức tư sản Sài Gòn thì tới lui tìm gặp ông để bàn việc ra báo... Trong số những người đến tiếp xúc mời ông cộng tác, ông thấy bà Nguyễn Đức Nhuận là người có thật tâm nhất nên nhận lời... tuần báo lấy tên là Phụ Nữ Tân Văn... Bà đứng tên người sáng lập, cha tôi làm chủ bút... sau đó, vào hạ tuần tháng 5 năm 1933, chúng rút giấy phép, ra lệnh đóng cửa tòa soạn. Tờ Phụ Nữ  Tân Văn cuối cùng chia tay với bạn đọc cũng là kỷ niệm ngày báo được tròn 4 tuổi...

... Cha tôi ở nhà khoảng một tuần, lại trở ra Hà Nội, nhận làm chủ bút báo Phụ Nữ Thời Đàm của ông Nguyễn Văn Đa. Ông nầy ra tuần báo Phụ Nữ Thời Đàm với ý đồ thay chân cho Phụ Nữ Tân Văn vừa bị đóng cửa, nhưng do tài chánh eo hẹp, tờ báo kém về hình thức lẫn nội dung, chỉ tồn tại được một năm phải đình bản.

Thôi làm cho Phụ Nữ Thời Đàm, ông quay về Huế, làm chủ bút báo Tràng An của ông Bùi Huy Tín, chủ nhà in Đắc Lập. Trên mặt báo Tràng An, thỉnh thoảng có đăng bài động đến chính quyền cai trị... nên bị Chánh mật thám Trung Kỳ Sogny nhiều lần hạch sách, đe dọa. Cuối cùng hắn dùng thủ đoạn thu hồi giấy nhập khẩu giấy in báo của nhà in Đắc Lập, tờ Tràng An không còn giấy để in, đành phải tự động đóng cửa.

Cha tôi lại mất việc. Ông tạm thời dạy Việt văn cho trường Trung học tư thục Hồ Đắc Hàm ở Huế, đồng thời viết bài cho Hà Nội Báo và xuất bản cuốn Chương Dân Thi Thoại vào đầu năm 1936...

Vào giữa năm 1936, cha tôi xin giấy phép đứng tên sáng lập tờ Sông Hương tại Huế... Tòa soạn do ông đảm đương là chính, cộng với sự trợ giúp của hai anh tôi và một vài nguời bà con. Tuần báo nầy chỉ sống được 8, 9 tháng thì phải tự đóng cửa do tài chánh mất cân đối, vốn dự bị lại cạn kiệt.

Cuối năm 1927, cha tôi vào Sài Gòn dạy Việt văn và Hán văn cho trường Trung học tư thục Chấn Thanh của ông Phan Bá Lân, đồng thời cộng tác với báo Tao Đàn. Thời gian nầy ông sáng tác tiểu thuyết đầu tay Trở Vỏ Lửa Ra và bán bản quyền cho nhà xuất bản Phổ Thông (1939)...

Cuối năm 1941, do thời cuộc, trường Chấn Thanh đóng cửa và dời về Đà Nẵng với quy mô nhỏ hơn, và báo chí cũng hết thời thịnh vượng, cha tôi quyết định trở về quê... Năm 1942, ông đã góp phần cùng mẹ và anh tôi sữa lại cái nhà ngang bằng tranh hư hỏng và dột nát...”

Thời gian từ 1941 đến 1945, Phan Khôi tạm gác bút.

Dòng họ Phan là một trong các dòng họ nổi tiếng ở Quảng Nam. Năm 1913, Phan Khôi lập gia đình với con gái ông cử Lương Thúc Ký (1873-1947), đỗ cử nhân cùng thời với Huỳnh Thúc Kháng, Phan Châu Trinh, Nguyễn Đình Tuyến... từng làm Hậu Bổ tỉnh Bình Thuận, Tri Huyện ở Tuy Phong, Giáo Thọ ở Tuy An, tác giả quyển Quốc Ngạn...

Ông bà Phan Khôi có sáu người con (hai trai, bốn gái), con cả là Phan Thao (1915-1960), cán bộ cao cấp trong Ủy Ban Trung Bộ, đại biểu Quốc Hội tỉnh Quảng Nam năm 1946, Chủ Nhiệm báo Cứu Quốc và bốn người con gái là Hựu Khanh, Bang Khanh, Mỹ Khanh, Tiểu Khanh. (Giữa Phan Khôi & Phan Thao đã bất đồng chính kiến quan điểm chính trị. Trong bài viết của Lại Nguyên Aân: “Theo lời kể lại, người con trai của ông khi đó là một cán bộ đảng, đã không dám đến dự đám tang cha mà chỉ cải trang làm một người tình cờ, dắt xe đạp đi trên vỉa hè trong lúc đám tang đi dưới lòng đường”.

Năm 1936, thời gian làm tờ Tràng An ở Huế, ông lấy thêm bà vợ hai người Hà Nội, có với nhau ba mặt con. Rời Huế, ông đưa người vợ kế về Quảng Nam, hai bà sống với nhau rất hòa thuận ở quê nhà, năm 1955 ông đưa vợ con ra đoàn tụ cùng ông tại Hà Nội.

Về quan hệ thân tộc, em gái ông là vợ nhà văn Sở Cuồng Lê Dư. Ông bà Lê Dư có các người con gái: bà Hằng Huân (vợ tướng Nguyễn Sơn), bà Hằng Phấn (vợ nhà văn Hoàng Văn Chí, tác giả Trăm Hoa Đua Nở Trên Đất Bắc), bà Hằng Phương (vợ nhà văn Vũ Ngọc Phan). Em họ là Phan Bôi Hoàng Hữu Nam (1911-1949), Thứ Trưởng bộ Nội Vụ trong Chính Phủ Liên Hiệp. Ông Biện Chín, tên thật là Phan Định, chú ruột Phan Khôi, có hai người con là Phan Bôi, Phan Thanh (1908-1939). Phan Thanh cũng hoạt động trong Hội Truyền Bá Quốc Ngữ cùng với Đặng Thái Mai và Võ Nguyên Giáp.

* Nhân Văn – Giai Phẩm

Phan Khôi được hấp thụ tinh thần yêu nước của các vị thầy từ nhỏ, ông ghét chính sách cai trị của thực dân Pháp nên tham gia vào phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, Duy Tân... Đứng trước hoàn cảnh ly loạn của đất nước, ông đã tham gia trong phong trào kháng Pháp của Việt Minh nhưng tính cương trực, dũng cảm của bậc sĩ phu yêu nước, ông đã mạnh dạn lên án những sai lầm dù nguy hiểm cho bản thân.

Trong quyển Văn Thi Sĩ Tiền Chiến, Nguyễn Vỹ đã viết về ông:

“Năm 1945, Việt Minh nắm chính quyền. Ngay buổi đầu, ông đã bực tức về những hành động quá tàn bạo của chính quyền địa phương đối với nhân dân trong tỉnh. Đến khi họ định đập phá nhà thờ cụ Hoàng Diệu thì Phan Khôi phản đối quyết liệt. Nếu lúc bấy giờ không có thân thế mạnh mẽ thì có lẽ Phan Khôi đã bị thủ tiêu rồi, như trường hợp của những nhà văn có tinh thần quốc gia và yêu chuộng tự do, công lý như Khái hưng, Lan Khai...

... Phan Khôi lén nhờ người cầm thư ra Hà Nội, định che chở cho cụ. Nhưng ở Hà Nội, Phan Khôi vẫn bị công an Việt Minh theo dõi từng bước và họ giao ông cho chính em họ của ông là Phan Bôi, tức Hoàng Hữu Nam, ThứTrưởng bộ Nội Vụ, quản thúc.

Vì tính cương trực, không muốn để mất tự do hành động của mình, ông không chịu ở nhà Phan Bôi, mà tự ý đến nhà Khái Hưng, tại trụ sở Việt Nam Quốc Dân Đảng, phố Quan Thánh. Việt Minh đến bắt Khái Hưng tại nơi đây, và bắt luôn Phan Khôi. Khái Hưng thì họ đưa về làng quê quán để rồi cán bộ địa phương thủ tiêu trong một đêm tối trên một bờ đê trong làng. Còn Phan Khôi thì bị đưa lên chiến khu Việt Bắc... và được giao công tác phiên dịch sách chữ Hán.

Suốt chín năm kháng chiến ở Việt Bắc, Phan Khôi, một nhà văn độc lập, không đảng phái, không quỵ lụy ai, không phục tùng sức mạnh nào, chỉ phụng sự cho công lý, tự do, dân chủ. Phan Khôi vẫn công kích chế độ Cộng Sản, mặc dầu ông triệt để ủng hộ cuộc kháng chiến của toàn dân chống Pháp”. 

 Công tác phiên dịch Hán văn và Pháp văn sang tiếng Việt cũng nhẹ nhàng, vì tuổi cao và có thân thế, Phan Khôi được ưu đãi hơn các văn nghệ sĩ khác nhưng ông không dựa vào đó để tiếm chức, lạm quyền mà dần đà khám phá ra nhiều hành vi độc đoán nên bất mãn. Năm 1951 ông làm bài thơ ví cuộc kháng chiến như hoa hồng và ví Việt Minh như gai. Ông nói lên tâm trạng của người vì yêu kháng chiến mà phải chấp nhận đi theo con đường phục vụ cho Việt Minh. 
Bài thơ “Hồng Gai” như sau: 

“Hồng nào hồng chẳng có gai 
Miễn đừng là thứ hồng dài không hoa, 
Là hồng thì phải có hoa, 
Không hoa chỉ có gai mà ai chơi ? 
Ta yêu hồng lắm hồng ơi ! 
Có gai mà cũng có mùi hương thơm”. 

Sống lâu ngày nơi núi rừng Việt Bắc, dù khổ cực, bất mãn nhưng không có ai dám thổ lộ tâm sự bi đát đó, chỉ có Phan Khôi bộc lộ những dòng thơ vào năm 1952:

“Tuổi già thêm bệnh hoạn 
Kháng chiến thấy thừa ta 
Mối sầu như tóc bạc 
Cứ cắt lại dài ra”. 
Cuối năm 1954, Phan Khôi trở về Hà Nội cùng với đa số các văn nghệ sĩ khác. Vì không có nhà cửa ở Hà Nội nên Hội Văn Nghệ dành cho ông căn phòng ở tầng ba của trụ sở của Hội, ông vẫn tiếp tục công việc phiên dịch. 

Năm 1956, sau khi Giai Phẩm Mùa Xuân ra đời, bài thơ Nhất Định Thắng của Trần Dần dài gần 400 câu như quả bom tung ra trong làng báo Hà Nội. Ngày 29-8-1956, Giai Phẩm Mùa Thu xuất hiện. Theo Hoàng Văn Chí trong Trăm Hoa Đua Nở Trên Đất Bắc: “Trong tập nầy cụ Phan Khôi giáng một chùy trí mạng vào đầu giai cấp lãnh đạo. Bài của cụ nhan đề là Phê Bình Lãnh Đạo Văn Nghệ. Bài nầy đã làm nhân dân Hà Nội xôn xao. Có người viết trên báo Thời Mới, ví bài của cụ Phan như một “quả bom tạ” thả ngay giữa Hà Nội. Có người thốt lên rằng chín mười năm nay mới nghe thấy một tiếng nói “sang sảng” của cụ Phan...”

Vì nhận thấy “giai phẩm” có tính cách văn học nên Phan Khôi đứng ra làm Chủ Nhiệm tờ Nhân Văn cùng Nguyễn Hữu Đang, Trần Duy... muốn quảng bá rộng rãi hơn tiếng vọng của tờ báo, tạo ngọn lửa đấu tranh giữa thủ đô Hà Nội.

Ngày 15-9-1956, tờ Nhân Văn ra đời, nhà thơ Phan Khôi, chủ nhiệm chủ bút, giới sinh viên hưởng ứng tiếng nói đấu tranh với tờ Đất Mới và tuần báo Trăm Hoa của Nguyễn Bính cũng nhập cuộc, và tờ Văn cũng thay đổi thái độ cho đến bài Ông Năm Chuột của Phan Khôi xuất hiện, Đảng bắt Hội Văn Nghệ đình bản tờ Văn.

Đảng và giới lãnh đạo văn nghệ ra tay đàn áp tạo thành vụ án Nhân Văn – Giai Phẩm, đày đọa giới trí thức và những người cầm bút đối kháng vào chốn lao tù và sống cuộc đời lầm than trải dài qua vài thập niên.

Theo họa sĩ Trần Duy, thư ký tòa soạn báo Nhân Văn cho biết: “Nếu muốn nhìn lại thì theo tôi, cần nhìn lại từ những ngày đầu tháng 3 năm 1955, thời gian mà Trần Dần, Hoàng Cầm, Tử Phác, Hoàng Yến ở Phòng Văn Nghệ Quân Đội chủ trương phê bình tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu. Trong lúc ấy thì Xuân Trường trên báo Nhân Dân, Xuân Diệu trong hai số báo Văn Nghệ (Tháng 2, 1955) lại tung hô hết lời khen tập thơ này. Ông Phan Khôi nói với tôi: “Không ai cấm người làm thơ dở. Nhưng cái không may là người làm thơ dở lại làm người lãnh đạo!”

Nắng Chiều của Phan Khôi là tác phẩm cuối đời, thể hiện hào khí bất khuất của người cầm bút, đấu tranh cho tự do và lẽ phải.

 Sáng ngày 16 tháng Giêng năm 1959, Phan Khôi vĩnh biệt cõi trần tại căn nhà ở phố Thuốc Bắc, Hà Nội, hưởng thọ 73 tuổi.

Đám tang của ông thật lặng lẽ, u buồn vì không khí ngột ngạt của vụ án Nhân Văn – Giai Phẩm còn bủa vây trên bầu trời Hà Nội.

*

Về văn, trong Nhà Văn Hiện Đại của Vũ Ngọc Phan ra đời năm 1942 đã viết về Phan Khôi ở phần đầu: “Phan Khôi là một trong những nhà văn xuất sắc nhất trong phái nho học”. Và kết luận: “Trong văn giới Việt Nam, dù thuộc về phái già hay phái trẻ, tuy có nhiều người không đồng ý kiến với Phan Khôi, nhưng ai ai cũng phải công nhận ông là một tay kiện tướng”.

Về báo, trong quyển Nghề Viết Báo của Tế Xuyên đã nhận định:

“Léon Daudet, cây bút sắc bén của tờ báo hữu khuynh L’ Action Francaise đã nói rằng: Kẻ viết báo tài tình là những người bút chiến giỏi.

Phan Khôi xứng đáng là nhà bút chiến giỏi như lời Léon Daudet đã nói. Ông còn để lại trong lịch sử lịch sử báo chí nước nhà lắm trận bút chiến náo động”.

Phan Khôi đã tham gia trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, với tài năng, tuổi già và có thân nhân trong guồng máy lãnh đạo, ông được ưu đãi nhưng khí phách, nhân cách của nhà văn, nhà báo ý thức trách nhiệm với quê hương, dân tộc, không thể cam chịu trước cảnh độc tài và bất công, nên dấn thân đấu tranh đến cùng. Hình ảnh kiện tướng Phan Khôi, một lần nữa, được đi vào trong lịch sử báo chí và văn học Việt Nam.

Sự nghiệp cầm bút của Phan Khôi nổi bật về báo chí và các bài lý luận sắc bén. Tác Phẩm tiêu biểu: - Bàn Về Tế Giao (1918) - Tình Già (thơ mới - 1932) - Chương Dân Thi Thoại (chuyện thơ, 1936) – Trở Vỏ Lửa Ra (tiểu thuyết, 1939) – Tìm Tòi Trong Tiếng Việt (1950) - Việt Ngữ Nghiên Cứu (1955) - Dịch Lỗ Tấn (từ 1955 đến 1957) - Ngẫu Cảm (thơ chữ Hán) - Viếng Mộ Oâng Lê Chất (thơ chữ Hán) - Ông Năm chuột (truyện ngắn)

Truyện ngắn bằng Hán văn: Mộng Trung Mộng, Hoạn Hải Ba Đào.

Ngoài ra, bản dịch Kinh Thánh năm 1925 cho Giáo Hội Tin Lành của ông cũng được đánh giá rất cao trong thời kỳ phát triển văn chương Việt Nam.

*

Trải qua bao thăng trầm trong suốt quãng đời phiêu bạt, bút chiến, đụng độ với nhau... và nhất là thời điểm “tranh tối tranh sáng” sau ngày CS thống trị miền Bắc, Phan Khôi đả kích chế độ CS, những tên bồi bút tìm mọi thủ đoạn để triệt hạ. Rất nhiều giai thoại về Phan Khôi. Bài viết của GS Trần Gia Phụng đã ghi lại nhiều giai thoại ngay khi ông còn sống. Những câu chuyện thực trong cuộc đời ông, vừa táo bạo, vừa dí dỏm, nên được truyền miệng nhiều lần thành những giai thọai dân gian. Sống dưới chế độ CS, Phan Khôi cũng ưa “cãi lý” mà không sợ bị CS trù dập. Tượng trưng cho lối “cãi lý” Phan Khôi. 

Nhìn lại hiện tình đất nước hiện tại, nhờ hệ thống internet được phổ biến rộng rãi, những cây bút trẻ, những bloggers... yêu chuộng tự do, bình đẳng; bất bình trước sự “hèn với giặc, ác với dân” đang xảy ra đã dũng cảm gióng lên tiếng nói mà Phan Khôi dấn thân vào 6 thập niên về trước. Hình ảnh Phan Khôi & sĩ khí người cầm bút như ngọn đuốc soi đường.

Vương Trùng Dương

(bài viết nhân ngày mất Phan Khôi trước đây được bổ túc thêm.)
































Phan Khôi & nữ sĩ Anh Thơ tại Việt Bắc













trái: nhạc sĩVăn Cao-- nhà thơ Tú Mỡ -- nhà văn Phan Khôi
-- nhà thơ Tố Hữu tại Việt Bắc
















Phan Khôi chụp tại Trung Quốc 
(trong dịp kỷ niệm 20 năm ngày mất Lỗ Tấn)

















Học giả Phan Khôi và gia đình



















Ông bà Phan Khôi 


                                                                          []


                                                     ------------------------------------
                                                         trích từ blog phan nguyên
                                                   ======================